Psikoloji Terimleri A–Z

Öz-ustalık, kendi duygularını, düşüncelerini ve davranışlarını bizzat düzenleyip yönetebilme yeteneği anlamına gelir. İç gücü geliştirerek hayatın baş aktörü olarak yaşama sürecidir.

Öz-şema, kendiniz hakkında sahip olduğunuz inanç ve düşüncelerin sistematik bir çerçevesidir. 'Ben nasıl biriyim?' sorusuna verilen zihinsel bir harita gibidir ve deneyimleri yorumlamanızı ile davranışlarınızı belirlemenizi etkiler.

Bu, kendi hayatınızı kontrol edebileceğinize ve değiştirebileceğinize dair inanç ve yetkinliği geliştirme sürecidir. Dışsal kaynaklara bağımlı olmadan içinizdeki gücü keşfetme yolculuğudur.

Zor anlarda kendinize de sıcak ve anlayışlı davranmaktır. Tıpkı bir arkadaşınıza davrandığınız gibi kendinize de nazik olun.

Kendi ihtiyaçlarını, haklarını ve duygularını aktif olarak ifade etme ve koruma becerisidir. Başkalarına zarar vermeden kendin için ses çıkarmanın sağlıklı bir yoludur.

Kendini affetme, hatalar veya yanlışlar için kendinizi sonsuzca eleştirmek yerine, kendinizi anlamak ve serbest bırakmak sürecidir. Kişisel gelişim için sıcak bir başlangıç noktasıdır.

Öz-şüphe, kişinin kendi yetenekleri, kararları ve değeri konusunda güven duyamaması ve sürekli soru işaretleri taşıması halidir.

Bu, kendi düşüncelerinizin, duygularınızın, davranışlarınızın ve değerlerinizin birbiriyle uyumlu bir şekilde bağlantılı olduğu bir durumdur. İç dünyanız tutarlı olduğunda psikolojik istikrar ve özgünlük hissedebilirsiniz.

Öz-yazarlık, dışsal beklentilere veya otoritelere bağlı kalmadan, kendi değer ve inançlarına dayanarak yaşam hikâyesini yazabilme yeteneğidir. Gerçek anlamda öz-yönelimli bir yaşamı ifade eder.

Anlık cazibeleri ve dürtüleri kontrol ederek uzun vadeli hedeflere doğru kararlılıkla ilerleme becerisidir. Temel nokta irade gücü değil, akıllıca alışkanlıklar ve çevre tasarımıdır.

Girişkenlik, görüş, duygu ve ihtiyaçlarını başkalarına karşı saldırgan olmadan ya da pasif biçimde kendini bastırmadan dürüstçe ve doğrudan ifade etme becerisidir.

Kendi tutum ve duygularından emin olmadığımızda, iç durumumuzu anlamak için kendi davranışlarımızı gözlemleyerek sonuç çıkardığımızı öne süren bir teoridir. 'Bu şekilde davrandığıma göre, böyle biri olmalıyım' diye düşünmek buna örnek gösterilebilir.

Kaygılı veya zor anlarda kendi kendimizi sakinleştirme ve dengeleme becerisidir. Beş duyuyu kullanarak veya rahatlatıcı etkinlikler aracılığıyla kendimize bakım yapma yöntemidir.

Kendinizle ilişkilendirerek işlediğiniz bilgileri daha iyi hatırlama olgusudur. Kendinizle bağlantılı hikayeler ve deneyimler bellekte daha uzun süre ve daha canlı biçimde kalır.

Öz-aşkınlık, bireyin kendi sınırlarını aşarak daha büyük bir anlam ve bağlantı arayışına girdiği zihinsel bir durumdur. Kendinizin ötesine geçerek dünyayla bir bütün olma deneyimidir.

Zor anlarda kendimizi suçlamak yerine sıcak bir anlayış ve şefkatle kendimize yaklaşma tutumudur. Öz-nezaket, yakın bir arkadaşa davrandığımız gibi kendimize de nazikçe davranmak demektir.

Kendinizin farklı yönlerini — aydınlık ve karanlık taraflarınızı, geçmişinizi ve şimdiki zamanınızı — uyumlu bir bütün olarak bir araya getirme sürecidir. İç dünyanızın tüm parçalarını kabul ettiğinizde gerçek bir bütünlük hissedebilirsiniz.

'Ben nasıl bir insanım?' sorusuna verilen kişisel düşünce ve inançlardır.

Kendi hayatınızdaki seçimleri ve kararları kendinizin verebileceği hissidir. Özerklik, yeterlilik ve ilişkisellik temel unsurlarıdır.

Bu kuram, özerklik, yeterlilik ve ilişkililik adlı üç temel psikolojik ihtiyaç karşılandığında motivasyonun ve psikolojik iyi oluşun arttığını ileri sürer.

İçinizdeki sert ve yargılayıcı sese karşı kendinize nazik ve anlayışlı davranmayı öğrenme sürecidir.

Kişinin potansiyelini en üst düzeyde ortaya koyarak yaşamasıdır. Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisinin zirvesinde yer alır.

Bu, bir şeyin olacağına dair beklenti veya inancın o şeyin gerçekten gerçekleşmesine neden olduğu bir olgudur.

Heinz Kohut tarafından geliştirilen ve sağlıklı 'benlik' (self) gelişimine önem veren bir terapötik yaklaşım teorisidir.

Bu, kişinin kendini son derece özel gördüğü abartılı bir benlik imgesiyle birlikte başkalarından sürekli onay ve hayranlık alma ihtiyacı duyduğu bir kişilik örüntüsüdür.

Öz saygı zedelendiğinde ortaya çıkan aşırı öfke tepkisidir. Kırılgan benliğin tehdit altında hissettiği anlarda yaşanır.

Öz-yeterlilik, 'Bunu yapabilirim' şeklinde kendi yeteneklerine duyulan inançtır. Öz-saygıdan biraz farklı bir kavramdır.

Tekrarlanan pratik yoluyla edinilen bir beceri veya bilişsel sürecin, bilinçli çaba gerektirmeksizin akıcı biçimde gerçekleştirilebildiği durum.

Bir duruma karşı anında ve istemsizce oluşan değerlendirici düşünce — bilinçli muhakeme olmaksızın — ve duygular ile davranışları doğrudan etkiler.

Kendi kültürünü ölçüt alarak diğer kültürleri değerlendirme ve kendi kültürünün üstün olduğuna inanma eğilimi.

Kendine ve başkalarına karşı sevgi, şefkat ve nezaket duygularını kasıtlı olarak geliştirmeye yönelik bir meditasyon yöntemidir. Öz-eleştiriyi azaltmada ve empati kapasitesini artırmada etkilidir.

Özellikle yoğun utanç ve öz eleştiri yaşayan kişilerin kendilerine daha sıcak yaklaşmayı öğrenmesine yardımcı olan terapi yaklaşımıdır.

Duygulara ve ihtiyaçlara saygı gösterirken dürüst kalabilen konuşma ve dinleme biçimidir.

Bu, intihar riski taşıyan bir kişinin mevcut risk düzeyini sistematik olarak belirlemek ve uygun müdahaleyi planlamak için yürütülen bir süreçtir. Değerli bir hayatı korumak için son derece önemli bir prosedürdür.

Kendi hayatına son vermeye yönelik düşünce veya girişimlerle ilgili davranışları ifade eder. Bu, son derece ciddi bir ruhsal kriz durumudur ve mutlaka uzman yardımı alınması gerekmektedir.

Stres veya duygusal zorluklara rağmen gerçekçi bir şekilde değerlendirme yapabilme ve kendini koruyabilme içsel gücüdür. Ego gücü ne kadar yüksekse, hayatın fırtınalarıyla o kadar iyi başa çıkılabilir.

Kişinin kendi düşünce ve davranışlarını doğal bir parçası olarak hissettiği durumu ifade eder. Başkaları bir sorun görmese de kişi bunu tamamen normal olarak algılar.

Kişinin kendi düşünce, dürtü veya davranışlarının kendi değerleri ve benlik algısıyla uyuşmadığını hissetmesi durumudur. 'Bu gerçekten ben değilim' şeklinde bir yabancılaşma duygusu yaşanır.

'Gerçekten ben kimim?' sorusuna dair kararlı bir his. Beni 'ben' yapan şeylerdir.

Kendini değerli bir varlık olarak görme derecesidir. Kendini ne kadar sevdiğinin ve saydığının bir ölçüsüdür.

Öz-saygı gelişimi, kişinin kendi değerini fark etmesi ve kendine önem vermesi duygusunun büyüme sürecidir. Bu, bireyin kendini ne kadar değerli ve yetkin hissettiğine dair içsel bir algının oluşmasıdır.

Bu, yaşlılık döneminde kişinin kendi hayatına bakıp anlam aramasının görevidir. Hayatı kabullenmek bütünlüğe, pişmanlıklar ise umutsuzluğa yol açar.

Akla gelen düşüncelerin, imgelerin ve duyguların herhangi bir sansür olmaksızın özgürce dile getirildiği bir psikanaliz tekniğidir. Bilinçdışının içeriğini bilince taşımanın bir yöntemidir.

Dışsal baskı ya da kontrolün değil, kişisel değerler ve seçimler doğrultusunda kendi yaşamını yönlendirme psikolojik ihtiyacı ve kapasitesi.

Kalp atışı, nefes alma ve sindirim gibi işlevleri otomatik olarak yöneten sistem.

Psikiyatrist Johannes Schultz tarafından geliştirilen, ağırlık ve sıcaklık hissi uyandıran öz-telkin cümleleriyle bedenin otonom sinir sistemini sakinleştirmeye yönelik bir rahatlama tekniği.

Tamamlanmamış ya da yarıda bırakılmış görevler, tamamlanan görevlere kıyasla belleğimizde çok daha uzun süre kalır.

Bireyin kendi hayatında bizzat yaşadığı olayları ve deneyimleri depolayan bellek sistemi; kimlik duygusunun ve benliğin sürekliliğinin anlatısal temelini oluşturur.

Benzer zorluklarla karşılaşan insanlar bir araya gelerek deneyimlerini paylaşır, birbirini destekler ve birlikte iyileşme yolunda ilerler. Bu gruplar uzmanlar tarafından değil, katılımcıların kendileri tarafından yönetilen sıcak bir topluluktur.

Öz saygının düşük hissedilmesi, kendinize ilişkin değerlendirmenizin olumsuz bir yöne kaydığı bir durumdur. Öz saygı, geliştirilebilen bir beceridir.