Thuật ngữ tâm lý học A–Z

Một chương trình tự hỗ trợ phục hồi hướng dẫn người tham gia đi qua 12 bước để vượt qua chứng nghiện. Chương trình bắt đầu năm 1935 với AA (Hội Người Nghiện Rượu Ẩn Danh) và hiện được sử dụng trên toàn thế giới.

Đây là cách để đối phó với cảm giác rằng thành công của mình chỉ là may mắn và lo sợ một ngày nào đó sẽ bị lộ tẩy.

Liệu pháp thực tế ảo sử dụng công nghệ VR để tiến hành trị liệu tâm lý trong một môi trường an toàn và được kiểm soát. Phương pháp này giúp mọi người dần dần vượt qua các nỗi ám ảnh, căng thẳng sau chấn thương và các khó khăn tâm lý khác trong môi trường ảo.

Tâm lý học tha tù trước hạn là lĩnh vực nghiên cứu và hỗ trợ các yếu tố tâm lý liên quan đến quyết định tha tù và quá trình tái hòa nhập xã hội sau đó.

Đây là hình thức thao túng tâm lý khiến đối phương nghi ngờ chính những trải nghiệm và phán đoán của bản thân. Người thực hiện gaslighting liên tục phủ nhận thực tế của nạn nhân, khiến họ dần mất niềm tin vào chính mình.

Heuristic về tính sẵn có là xu hướng đánh giá khả năng xảy ra của một sự kiện dựa trên việc các ví dụ có dễ dàng được nhớ đến hay không. Những sự kiện ấn tượng hoặc mới xảy ra thường được cảm nhận là phổ biến hơn thực tế.

Giải quyết những bất đồng trong gia đình trong khi bảo vệ sự tôn trọng, ranh giới và nhu cầu của mỗi người.

Đây là những sự thật ẩn giấu không được nói công khai trong gia đình. Bí mật gia đình có thể ảnh hưởng đến cảm xúc của các thành viên qua nhiều thế hệ.

Một phương pháp trị liệu tái hiện trực quan các vai trò và mô hình quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, nhằm khám phá và chữa lành những động lực ẩn giấu trong hệ thống gia đình.

Vai trò gia đình là những vị trí chức năng cụ thể mà mỗi thành viên trong gia đình đảm nhận trong hệ thống gia đình. Những vai trò này giúp duy trì sự cân bằng trong gia đình, nhưng đôi khi cũng có thể hạn chế sự phát triển cá nhân.

Hệ thống gia đình là quan điểm xem gia đình không phải là tập hợp các cá nhân riêng lẻ, mà là một hệ thống gắn kết, trong đó mỗi thành viên đều ảnh hưởng và chịu ảnh hưởng lẫn nhau.

Lý thuyết này xem gia đình như một hệ thống thống nhất và tìm hiểu các mô hình tương tác giữa các thành viên. Sự thay đổi của một người sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ gia đình.

Đây là thành viên trong gia đình bị chỉ định là nguyên nhân gây ra mọi vấn đề. Trên thực tế, đây có thể là sự phóng chiếu những vấn đề của cả gia đình lên một người duy nhất.

Phương pháp trị liệu xem toàn bộ gia đình là một đơn vị thống nhất thay vì tập trung vào cá nhân, nhằm cải thiện các mối quan hệ giữa các thành viên.

Sống dựa trên giá trị là cách sống mà bạn nhận ra những điều thực sự quan trọng với bản thân, rồi đưa ra các lựa chọn hằng ngày phù hợp với những giá trị đó. Đây là điểm khởi đầu để sống một cuộc đời thật sự là chính mình.

Làm rõ giá trị là quá trình khám phá và xác định điều gì thực sự quan trọng với bạn trong cuộc sống — chiếc la bàn cá nhân để đưa ra lựa chọn và tìm ý nghĩa.

Phương pháp trị liệu cặp đôi do Tiến sĩ John Gottman phát triển dựa trên hàng thập kỷ nghiên cứu về các cặp vợ chồng. Phương pháp này tập trung vào việc xây dựng các mô hình giao tiếp lành mạnh trong mối quan hệ.

Chứng bạo dâm là xu hướng cảm thấy khoái cảm hoặc thỏa mãn từ nỗi đau hay sự khổ sở của người khác, và là một trong những yếu tố cấu thành 'Tứ Giác Tối' (Dark Tetrad).

Kích thích đề cập đến mức độ mà cơ thể và tâm trí được kích hoạt và cảnh giác — từ giấc ngủ sâu ở mức thấp nhất đến sự hưng phấn cực độ hay hoảng loạn ở mức cao nhất.

Trí nhớ được lưu giữ lâu hơn khi việc học được phân bổ theo từng khoảng thời gian, thay vì học dồn tất cả một lúc.

Lý thuyết can thiệp giải thích cách các ký ức có thể cản trở lẫn nhau, khiến chúng ta khó nhớ lại thông tin cụ thể. Càng có nhiều ký ức tương tự nhau, chúng càng dễ bị lẫn lộn.

Đây là cơ chế tâm lý trong đó phần thưởng hoặc tình cảm được trao theo kiểu bất quy tắc, khó đoán trước, khiến đối phương càng bám víu và phụ thuộc vào mối quan hệ hơn. Sự không chắc chắn chính là thứ tạo ra sự gắn bó mạnh mẽ một cách nghịch lý.

Cách tiếp cận không chỉ dừng ở việc chấm dứt xung đột, mà còn tìm cách thay đổi gốc rễ của nó.

Quá trình xử lý bất đồng theo cách tôn trọng, rõ ràng và mang tính xây dựng hơn.

Thói quen im lặng, nhường theo hoặc rút lui để tránh bất đồng và căng thẳng.

Đây là hiện tượng những mâu thuẫn nhỏ không được giải quyết kịp thời, cứ tích tụ dần và ngày càng phình to thành vấn đề lớn hơn.

Cảm giác thôi thúc rất mạnh mẽ, khó cưỡng lại đối với một thứ gì đó hoặc một hành động nào đó.

Cảm giác là quá trình các giác quan như mắt, tai, mũi, lưỡi, da tiếp nhận và phát hiện các kích thích từ bên ngoài. Đây là cửa ngõ đầu tiên để thông tin từ thế giới đi vào tâm trí chúng ta, là điểm khởi đầu của tri giác và nhận thức.

Trí nhớ cảm giác là hệ thống lưu trữ thông tin đến từ các giác quan trong một khoảng thời gian rất ngắn (1–3 giây). Đây là cửa ngõ đầu tiên của trí nhớ, chỉ những thông tin được chú ý mới được chuyển sang giai đoạn tiếp theo.

Một phương pháp trị liệu chú trọng đến cảm giác và chuyển động của cơ thể để chữa lành chấn thương tâm lý và các khó khăn tâm lý khác. Phương pháp này mở ra con đường chữa lành những vết thương nội tâm khó diễn đạt bằng lời, thông qua chính cơ thể.

Đây là giai đoạn (0–2 tuổi) mà trẻ khám phá thế giới qua các giác quan và cử động. Trẻ học bằng cách nhìn, chạm và nếm.

GABA là một chất dẫn truyền thần kinh ức chế, có tác dụng làm dịu sự hưng phấn quá mức của não. Nó giúp giảm lo âu và làm bình tĩnh tâm trí.

Lòng biết ơn là cảm giác nhận ra và trân trọng những điều tốt đẹp trong cuộc sống. Ngay cả những khoảnh khắc biết ơn nhỏ bé cũng có thể mang lại hạnh phúc lớn lao.

Thói quen ghi lại những điều đáng biết ơn mỗi ngày, được chứng minh là hiệu quả trong việc nâng cao hạnh phúc và sức khỏe tinh thần.

Một thái độ tâm lý nhận ra và trân trọng những điều tốt đẹp trong cuộc sống. Nhiều nghiên cứu cho thấy thực hành lòng biết ơn giúp tăng cảm giác hạnh phúc và cải thiện sức khỏe tâm thần.

Một biện hộ pháp lý lập luận rằng do bệnh tâm thần hoặc trạng thái tâm lý, đương sự không có đầy đủ năng lực phán đoán tại thời điểm phạm tội, có thể là cơ sở để giảm nhẹ hình phạt.

Đây là kỹ thuật cố ý kích động cảm xúc mãnh liệt của đối phương để làm mờ đi khả năng phán đoán lý trí, rồi lợi dụng sự hỗn loạn đó để điều khiển họ theo ý muốn của mình. Người sử dụng thủ thuật này nhắm vào khoảnh khắc cảm xúc bùng phát để đạt được mục đích.

Lao động cảm xúc là khi công việc hoặc hoàn cảnh yêu cầu bạn thể hiện cảm xúc khác với những gì bạn thực sự cảm thấy bên trong.

Đây là trạng thái bạn không còn cảm nhận được cảm xúc một cách sống động như trước, dù là niềm vui hay nỗi buồn. Giống như cảm xúc bị che phủ bởi một lớp màng lọc, khiến mọi thứ trở nên tê liệt và nhạt nhòa.

Đây là khả năng nhận ra và chấp nhận cảm xúc của bản thân như chúng vốn có, nhưng không để bị cảm xúc cuốn đi, mà thay vào đó chủ động lựa chọn hành động theo hướng có giá trị. Đây là nghệ thuật sống hòa hợp một cách khôn ngoan với cảm xúc của chính mình.

Đây là tình trạng cảm xúc thay đổi nhanh chóng và mạnh mẽ. Ngay cả những việc nhỏ cũng có thể khiến cảm xúc dao động dữ dội.

Độ tinh tế cảm xúc là khả năng phân biệt cảm xúc một cách chính xác — vượt ra ngoài 'vui' hay 'buồn' để xác định chính xác bạn đang cảm thấy gì.

Đây là khả năng diễn đạt những cảm xúc mình đang trải qua bằng những từ ngữ cụ thể và chính xác. Vốn từ cảm xúc càng phong phú, bạn càng hiểu và chăm sóc tâm hồn mình tốt hơn.

Là một cơ chế phòng vệ của tâm trí, khi những cảm xúc hay ký ức quá khó chịu đựng bị đẩy ra khỏi ý thức mà chính bạn không hề hay biết. Khác với kìm nén cảm xúc — khi bạn nhận ra và cố chịu đựng — dồn nén diễn ra một cách vô thức.

Là khi bạn vẫn cảm nhận cảm xúc nhưng cố đè nén để nó không lộ ra qua nét mặt, lời nói hay hành động. Trong chốc lát thì có thể giúp ích, nhưng nếu thành thói quen, cả tâm trí lẫn cơ thể đều dễ kiệt sức.

Dự đoán cảm xúc là quá trình tâm lý dự đoán trước cảm xúc mà một sự kiện trong tương lai sẽ gây ra, bao gồm cường độ và thời gian kéo dài của cảm xúc đó.

Mô hình mô tả cảm xúc dựa trên hai trục: dễ chịu hay khó chịu, và nhiều hay ít năng lượng.

Trong các mối quan hệ, những tương tác tích cực được tích lũy như tiền gửi, còn những tương tác tiêu cực thì bị rút ra như tiền rút khỏi tài khoản. Số dư càng cao thì mối quan hệ càng bền vững.

Đây là cách chăm sóc tâm lý khẩn cấp mà bạn có thể thực hiện ngay khi tâm hồn bị tổn thương. Giống như vết thương trên cơ thể cần được sát trùng và băng bó, những vết thương trong lòng cũng cần được chăm sóc kịp thời.

Là hiện tượng và cũng là cách luyện tập: chỉ cần gọi tên cảm xúc đang có bằng những từ như "tủi thân", "lo âu" là cường độ cảm xúc đã dịu bớt. Còn được biết đến với câu "Name it to tame it".