Bạn đã từng như thế này chưa?
Sáng chọn quần áo, chọn tin nhắn nào trả lời trước, họp thì phải đưa ý kiến… đến tối, bạn chỉ còn nói được câu “Gì cũng được”. Có khi bạn lướt app giao đồ ăn cả nửa tiếng rồi cuối cùng chẳng đặt gì, hoặc cáu gắt vì một chuyện cỏn con. Nếu cả ngày gần như không vận động mà vẫn thấy rã rời, có thể tâm trí bạn đã mệt vì phải lựa chọn quá nhiều.
Chuyện gì đang xảy ra?
Trong tâm lý học, trạng thái này thường được gọi là mệt mỏi vì quyết định (decision fatigue): sau một chuỗi dài lựa chọn lớn nhỏ, chất lượng phán đoán của chúng ta có thể giảm xuống. Ta dễ trì hoãn, chọn bốc đồng, hoặc cứ “như mọi khi” cho xong.
Từng có thời, hiện tượng này được giải thích bằng thuyết suy kiệt bản ngã (ego depletion): ý chí giống như cơ bắp, dùng nhiều sẽ cạn. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu sau đó không lặp lại được kết quả tương tự, và giới khoa học đến nay vẫn còn tranh luận. Vì vậy, ngày nay nhiều người cho rằng vấn đề không hẳn là “cạn năng lượng”, mà là sự kết hợp của mệt mỏi, động lực, căng thẳng và cả niềm tin “mình kiệt sức rồi”.
Thêm vào đó là quá tải lựa chọn (choice overload). Khi có quá nhiều phương án, ta lại càng dễ chần chừ, và chọn xong vẫn băn khoăn “liệu cái kia có tốt hơn không”. Người có xu hướng tối đa hóa (maximizing), luôn muốn tìm phương án tốt nhất, có thể thấy mệt hơn; còn thái độ “vậy là đủ tốt” (satisficing) thường giúp tâm trí nhẹ nhàng hơn.
Nói cách khác, mệt mỏi vì quyết định không phải do bạn yếu ý chí. Đó có thể là phản ứng tự nhiên khi sống trong một môi trường bắt ta phải lựa chọn quá nhiều mỗi ngày.
Những điều bạn có thể thử từ hôm nay
1. Biến những quyết định lặp lại thành “mặc định”
Bữa sáng, giờ tập thể dục, trang phục ngày thường… những lựa chọn lặp lại mỗi ngày có thể quyết định trước một lần. Chỉ cần quy tắc đơn giản như “ngày thường ăn bánh mì, Chủ nhật ăn phở” cũng giúp bớt đắn đo mỗi sáng. Năng lượng tiết kiệm được hãy dành cho những quyết định thật sự quan trọng.
2. Quyết định việc lớn khi còn sức
Với nhiều người, đầu óc minh mẫn hơn sau một đêm ngủ ngon hoặc sau bữa ăn. Những quyết định như đổi việc, chi tiêu lớn hay chuyện tình cảm, hãy tạm gác lại nếu đã khuya hoặc bạn vừa tan làm mệt nhoài. Chỉ cần ghi chú “sáng mai xem lại” cũng giúp giảm những lựa chọn bốc đồng.
3. Thu hẹp còn ba lựa chọn
Khi lựa chọn dường như vô tận, như mua sắm online hay chọn quán ăn, hãy chọn ra ba ứng viên trước rồi chỉ chọn trong số đó. Đặt hai, ba tiêu chí như giá, khoảng cách, đánh giá thì việc so sánh sẽ dễ hơn nhiều. Biết dừng so sánh đúng lúc có khi lại khiến bạn hài lòng hơn.
4. Cho phép mình chọn cái “đủ tốt”
Những quyết định nhỏ không cần hoàn hảo. Hãy đặt trước một mức “thế này là ổn”, rồi chọn phương án đầu tiên đạt mức đó. Nếu quyết định có thể thay đổi lại, bạn càng có thể nhẹ nhàng hơn.
5. Gom quyết định vào khung giờ cố định
Trả lời email, lên danh sách đi chợ, lên lịch cả tuần… hãy dành một hai khung giờ trong ngày để xử lý gộp một lần. Nếu cứ có thông báo là phản hồi ngay, bạn sẽ bị những quyết định nhỏ kéo đi cả ngày. Xen kẽ những khoảng nghỉ ngắn như đi bộ vài phút hay uống một cốc nước cũng có ích.
Khi nào nên tìm sự giúp đỡ
Nếu suốt vài tuần bạn gần như không thể đưa ra cả những quyết định nhỏ, hoặc kèm theo tâm trạng buồn bã, mất ngủ, thay đổi khẩu vị, thì có thể đó không chỉ là mệt mỏi thông thường mà còn có trầm cảm hay lo âu. Nếu điều này ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày, hãy tìm đến bác sĩ, chuyên gia sức khỏe tâm thần hoặc dịch vụ sức khỏe tâm thần tại địa phương. Nếu cảm thấy nguy hiểm hay đang trong khủng hoảng, hãy gọi ngay số khẩn cấp hoặc đường dây hỗ trợ khủng hoảng tại nơi bạn sống.
Nếu hôm nay đầu óc bạn rối bời vì quá nhiều lựa chọn, hãy kể với Tâm An nhé. Chúng ta sẽ cùng từ từ sắp xếp xem nên quyết định điều gì trước.