เมื่อการกลับบ้านช่วงสงกรานต์และงานรวมญาติกลายเป็นเรื่องหนักใจ: รักษาจังหวะของตัวเองท่ามกลางความขัดแย้ง

เคยเป็นแบบนี้ไหม?

พอใกล้สงกรานต์หรือปีใหม่ แค่นึกถึงการกลับบ้านต่างจังหวัดก็เริ่มรู้สึกหนักอก วงข้าวที่ญาติมากันพร้อมหน้า มีคนถามว่า "เมื่อไหร่จะแต่งงาน" "เงินเดือนเท่าไหร่แล้ว" "ทำไมยังไม่มีลูก" คุณยิ้มรับแล้วปล่อยผ่าน แต่ระหว่างทางกลับกลับรู้สึกหมดแรงไปหมด ทั้งที่รักครอบครัว แต่ทำไมถึงเหนื่อยขนาดนี้ คิดแล้วก็อดรู้สึกผิดไม่ได้

เกิดอะไรขึ้นกันแน่

การรวมญาติทำให้เหนื่อยเป็นพิเศษนั้นมีเหตุผล เวลาอยู่กับครอบครัว เรามักกลับไปสวม บทบาท ที่ถูกกำหนดไว้ตั้งแต่เด็ก พอก้าวเข้าบ้านก็กลายเป็น "ลูกคนโตที่ต้องรู้ความ" "ลูกคนเล็กที่ทุกคนเป็นห่วง" หรือ "คนคอยไกล่เกลี่ย" อีกครั้ง การเล่นเป็นตัวเองในแบบที่ไม่ใช่ตัวเราในวันนี้ใช้พลังงานมาก การบำบัดครอบครัวอธิบายเรื่องนี้ว่าเป็นรูปแบบหนึ่งใน ระบบครอบครัว เมื่อมีใครคนหนึ่งพยายามเปลี่ยน ทั้งระบบมักมีแรงดึงให้ทุกอย่างกลับไปเป็นแบบเดิม

อีกเหตุผลคือ ช่องว่างระหว่างความคาดหวังกับความจริง พอพูดถึงเทศกาล ภาพในหัวของเรามักเป็นครอบครัวที่อบอุ่นพร้อมหน้า แต่ครอบครัวจริงมีทั้งความน้อยใจที่สะสมมานาน ช่องว่างระหว่างวัย เรื่องเงิน และเรื่องการดูแลพ่อแม่ ยิ่งภาพในอุดมคติห่างจากความจริงมากเท่าไร ความผิดหวังและความเหนื่อยก็ยิ่งมากขึ้น และเพราะเป็นวันที่ "ควรจะมีความสุข" เราจึงยิ่งพูดถึงความทุกข์ได้ยาก ความรู้สึกที่กลืนลงไปจึงสะสมขึ้นเรื่อย ๆ

จิตวิทยามีแนวคิดที่เรียกว่า การแยกแยะตัวตน (differentiation of self) หมายถึงความสามารถในการอยู่ใกล้ชิดกับครอบครัว โดยยังแยกความคิดและความรู้สึกของตัวเองออกมาได้ เชื่อกันว่ายิ่งเราแยกแยะตัวตนได้ดีเท่าไร ก็ยิ่งหาจุดกึ่งกลางได้ง่ายขึ้น คือไม่ถูกคำพูดของทุกคนพัดพาไป แต่ก็ไม่ต้องตัดขาดอย่างเย็นชา การรู้สึกเหนื่อยไม่ได้แปลว่าคุณผิดปกติ อาจเป็นแค่สัญญาณว่าคุณกำลังพยายามรักษาตัวเองไว้ในรูปแบบเก่า ๆ

สิ่งที่ลองทำได้ตั้งแต่วันนี้

1. กำหนดเวลาอยู่ไว้ล่วงหน้า

ก่อนไปถึง ลองตัดสินใจว่าจะอยู่นานแค่ไหน เช่น "กินข้าวเที่ยงเสร็จแล้ว ราว ๆ บ่ายสี่โมงหนูขอตัวนะ" แล้วบอกไว้เบา ๆ เมื่อมองเห็นจุดสิ้นสุด แรงที่จะอดทนก็ต่างออกไป ถ้าเตรียมรถหรือจองตั๋วกลับไว้เอง การขอตัวก็จะง่ายขึ้นมาก

2. เตรียมคำตอบสั้น ๆ สำหรับคำถามที่ลำบากใจ

คำถามที่เจอทุกปีอย่างเรื่องแต่งงาน งาน เงินเดือน หรือลูก ให้เตรียมคำตอบไว้สักประโยค เช่น "เรื่องนั้นหนูจัดการเองได้ค่ะ ว่าแต่ปีนี้สวนผักแม่เป็นยังไงบ้าง" ตอบสั้น ๆ แล้วเปลี่ยนเรื่อง จะช่วยไม่ให้ถูกดึงเข้าไป คุณไม่มีหน้าที่ต้องอธิบายทุกคำถามอย่างละเอียด

3. สร้างช่วงเวลาพักหายใจระหว่างทาง

อาสาไปล้างจานในครัว พาหลาน ๆ ไปเดินเล่น หรือแวะไปร้านสะดวกซื้อสักครู่ การออกมาสักห้าถึงสิบนาทีและหายใจลึก ๆ จะช่วยคลายความตึงเครียดที่สะสมไว้ได้บ้าง นี่ไม่ใช่การหนี แต่เป็นการชาร์จพลังเพื่อกลับเข้าไปอีกครั้ง

4. แสดงความรักในแบบของตัวเอง

ไม่จำเป็นต้องไปทุกงานจึงจะเรียกว่ากตัญญูหรือรักครอบครัว ปีนี้คุณอาจกลับบ้านสั้นลงแล้วเขียนการ์ดจากใจ หรือนัดพ่อแม่ไปกินข้าวกันตามลำพังในวันอื่น ความรักที่แสดงออกในจังหวะที่เหมาะกับตัวเองมักอยู่ได้นานกว่า

5. เผื่อเวลาฟื้นตัวหลังกลับมา

เช้าวันถัดจากงานรวมญาติ ลองเว้นตารางให้ว่างและใช้เวลาอยู่กับตัวเอง จดสั้น ๆ ว่าอะไรที่หนักที่สุด และช่วงไหนที่จริง ๆ ก็โอเค การเขียนช่วยจัดระเบียบความรู้สึก และยังเป็นข้อมูลดี ๆ สำหรับการเตรียมตัวครั้งหน้าด้วย

เมื่อไหร่ควรขอความช่วยเหลือ

ถ้าแค่นึกถึงงานรวมญาติก็นอนไม่หลับ หรือหลังจากนั้นรู้สึกหดหู่ หมดแรงไปหลายวัน คุณไม่จำเป็นต้องทนอยู่คนเดียว ถ้าความสัมพันธ์มีการด่าทอ ความรุนแรง หรือการควบคุมอย่างหนัก ยิ่งต้องเว้นระยะและให้ความปลอดภัยของตัวเองมาก่อน ลองขอความช่วยเหลือจากจิตแพทย์ นักจิตวิทยา หรือบริการสุขภาพจิตในพื้นที่ของคุณ หากอยู่ในภาวะวิกฤต โปรดติดต่อหมายเลขฉุกเฉินหรือสายด่วนช่วยเหลือในพื้นที่ทันที

เรื่องในครอบครัวมักเป็นเรื่องที่พูดกับใครได้ยากที่สุด ใจดีพร้อมฟังเรื่องของคุณจนจบ โดยไม่ตัดสินเลย